ĐẤU THẦU: BẢO ĐẢM CẠNH TRANH VÀ XỬ LÝ VI PHẠM TẠI VIỆT NAM 2026
Trong bối cảnh thị trường đầu tư và xây dựng tại Việt Nam ngày càng phát triển, việc bảo đảm cạnh tranh công bằng trong đấu thầu không chỉ là yêu cầu pháp lý mà còn là nền tảng để nâng cao hiệu quả kinh tế, minh bạch và trách nhiệm giải trình.
Tuy nhiên, nhiều nhà thầu và chủ đầu tư vẫn bỡ ngỡ trước các quy định chi tiết về độc lập pháp lý, độc lập tài chính và xử lý vi phạm khi tham dự đấu thầu. Bài viết này phân tích các quy định quan trọng theo Luật Đấu thầu 2023 và Nghị định 214/2025/NĐ-CP, đồng thời đưa ra những ví dụ thực tiễn để làm rõ.
1. Bảo đảm cạnh tranh: khái niệm và cơ sở pháp lý
Bảo đảm cạnh tranh được xác định là một trong những điều kiện để đánh giá tư cách hợp lệ của nhà thầu, nhà đầu tư (Điều 5 Luật Đấu thầu 2023). Theo đó, nhà thầu phải tham dự thầu độc lập về pháp lý và tài chính so với các bên liên quan, bao gồm:
- Nhà thầu tư vấn cung cấp các dịch vụ trực tiếp liên quan gói thầu (lập hồ sơ mời thầu, thẩm định giá, giám sát, quản lý hợp đồng,…).
- Chủ đầu tư, bên mời thầu.
- Các nhà thầu khác tham gia cùng gói thầu hạn chế.
Nghị định 214/2025/NĐ-CP quy định chi tiết hơn về các gói thầu:
- Gói thầu xây lắp, hàng hóa, phi tư vấn: Nhà thầu phải độc lập với nhà thầu tư vấn và chủ đầu tư.
- Gói thầu dịch vụ tư vấn: Nhà thầu phải độc lập với các nhà thầu tư vấn khác liên quan và chủ đầu tư.
- Gói thầu EPC, EP, EC: Nhà thầu phải độc lập với nhà thầu lập, thẩm tra FEED, báo cáo nghiên cứu khả thi, báo cáo kinh tế kỹ thuật, tư vấn quản lý dự án, tư vấn giám sát và chủ đầu tư.
- Gói thầu chìa khóa trao tay: Tương tự, nhà thầu phải đảm bảo độc lập với các tư vấn liên quan và chủ đầu tư.
Điều này đảm bảo rằng các quyết định về lựa chọn nhà thầu không bị chi phối bởi mối quan hệ sở hữu, quản lý hay lợi ích tài chính, đồng thời ngăn ngừa xung đột lợi ích và gian lận trong đấu thầu.
2. Phân tích quy định cổ phần và vốn góp
Một trong những yếu tố quan trọng để đánh giá tính độc lập của nhà thầu là tỷ lệ sở hữu vốn:
- Nhà thầu không được có cổ phần hoặc phần vốn góp trên 20% với nhà thầu khác tham gia cùng gói thầu hạn chế.
- Nhà thầu không được có cổ phần hoặc phần vốn góp trên 30% với chủ đầu tư, bên mời thầu.
Phân tích điều này cho thấy, mối quan hệ sở hữu giữa các nhà thầu hoặc giữa nhà thầu và chủ đầu tư có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh công bằng. Nếu cùng một cá nhân hoặc tổ chức sở hữu phần vốn lớn tại nhiều nhà thầu tham gia cùng một dự án, việc lựa chọn nhà thầu sẽ dễ dẫn đến thông đồng hoặc thiên vị, vi phạm nguyên tắc minh bạch.
3. Xử lý tình huống trong đấu thầu
Theo Điều 88 Luật Đấu thầu 2023, chủ đầu tư hoặc người có thẩm quyền có trách nhiệm xử lý các tình huống chưa được quy định rõ trong hồ sơ đấu thầu. Nguyên tắc xử lý bao gồm:
- Bảo đảm cạnh tranh, công bằng, minh bạch.
- Đảm bảo hiệu quả kinh tế.
- Có trách nhiệm giải trình.
Các tình huống này thường liên quan đến hồ sơ mời thầu, hồ sơ dự thầu, kế hoạch lựa chọn nhà thầu và thực tế triển khai dự án.
4. Hình thức xử lý vi phạm
Các vi phạm trong đấu thầu có thể được xử lý theo nhiều hình thức:
- Cảnh cáo, phạt tiền: Áp dụng đối với các hành vi gian lận, thông đồng hoặc cản trở trong đấu thầu.
- Cấm tham gia đấu thầu: Khi vi phạm nghiêm trọng, như đứng tên cho người thân, thao túng kết quả đấu thầu.
- Truy cứu hình sự: Khi vi phạm cấu thành tội phạm theo Bộ luật Hình sự.
- Xử lý đối với cán bộ, công chức: Theo luật về cán bộ, công chức.
Các hành vi điển hình gồm:
- Tham dự thầu gói thầu do chính mình hoặc người thân đứng tên.
- Lập, thẩm định hồ sơ dự thầu đồng thời với thẩm định kết quả lựa chọn nhà thầu.
- Chia dự án thành nhiều gói trái pháp luật nhằm chỉ định thầu hoặc hạn chế cạnh tranh.
- Tiết lộ thông tin hồ sơ mời thầu trước khi công khai.
Trường hợp đặc biệt: đơn vị sự nghiệp công lập:
Đối với các gói thầu của nhau, đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp cùng cơ quan chủ quản không phải tuân thủ yêu cầu độc lập pháp lý và tài chính theo Khoản 9 Điều 3 Nghị định 24/2024/NĐ-CP. Tuy nhiên, nếu tham gia gói thầu hạn chế hoặc chỉ định, hai bên vẫn phải đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch và công bằng, tránh ưu ái, thông đồng hay gây bất lợi cho các nhà thầu khác.
Quy định này giúp vừa tối ưu hóa nguồn lực nội bộ vừa bảo đảm tuân thủ pháp luật trong lựa chọn nhà thầu.Đối với các gói thầu của nhau, đơn vị sự nghiệp công lập và doanh nghiệp cùng cơ quan chủ quản không phải tuân thủ yêu cầu độc lập pháp lý và tài chính theo Khoản 9 Điều 3 Nghị định 24/2024/NĐ-CP.
Tuy nhiên, nếu tham gia gói thầu hạn chế hoặc chỉ định, hai bên vẫn phải đảm bảo nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch và công bằng, tránh ưu ái, thông đồng hay gây bất lợi cho các nhà thầu khác. Quy định này giúp vừa tối ưu hóa nguồn lực nội bộ vừa bảo đảm tuân thủ pháp luật trong lựa chọn nhà thầu.
5. Kết luận
- Bảo đảm cạnh tranh là điều kiện tiên quyết để đánh giá tư cách hợp lệ của nhà thầu, nhà đầu tư.
- Nhà thầu phải độc lập về pháp lý và tài chính với các nhà thầu khác, nhà thầu tư vấn và chủ đầu tư theo tỷ lệ cổ phần quy định.
- Vi phạm sẽ dẫn đến cảnh cáo, phạt tiền, cấm tham gia đấu thầu hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
- Chủ đầu tư và người có thẩm quyền chịu trách nhiệm xử lý tình huống, đảm bảo công bằng, minh bạch và hiệu quả kinh tế.
Ngoài ra, Công ty TNHH MDLF còn cung cấp các dịch vụ pháp lý liên quan đến doanh nghiệp – đầu tư dưới đây:
- Tư vấn thay đổi tên doanh nghiệp, địa chỉ trụ sở chính, vốn điều lệ…;
- Hỗ trợ soạn thảo hồ sơ thông báo thay đổi giấy phép kinh doanh;
- Hỗ trợ doanh nghiệp nộp hồ sơ tại cơ quan có thẩm quyền;
- Tư vấn các thủ tục sau khi thay đổi;
- Tư vấn thường xuyên các hoạt động doanh nghiệp;
