TỪ NĂM 2026, MỨC XỬ PHẠT GIAN LẬN BẢO HIỂM XÃ HỘI ĐƯỢC QUY ĐỊNH NHƯ THẾ NÀO?

Trong bối cảnh hệ thống an sinh xã hội ngày càng được hoàn thiện, các hành vi gian lận bảo hiểm xã hội (BHXH) đang trở thành vấn đề được cơ quan quản lý đặc biệt quan tâm. Không chỉ gây thất thoát quỹ BHXH, những hành vi này còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi chính đáng của người lao động và làm suy giảm tính minh bạch của chính sách an sinh.

Từ ngày 01/7/2025, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 chính thức có hiệu lực và tiếp tục được áp dụng trong năm 2026, với nhiều quy định mới theo hướng siết chặt quản lý, tăng cường chế tài xử lý đối với các hành vi vi phạm. Đồng thời, các quy định tại Bộ luật Hình sự 2015 và Nghị định 12/2022/NĐ-CP vẫn là căn cứ pháp lý quan trọng để xử lý các hành vi gian lận trong lĩnh vực này.

Qua bài viết dưới đây, Văn phòng Luật sư Đà Nẵng sẽ tổng hợp và phân tích một cách hệ thống các quy định pháp luật hiện hành cũng như những điểm mới nổi bật về xử phạt hành vi gian lận BHXH năm 2026, giúp doanh nghiệp và người lao động hiểu rõ cơ chế xử lý, nắm đúng các quy định liên quan và có cái nhìn đầy đủ hơn khi áp dụng vào thực tiễn.

1. Các hành vi gian lận BHXH bị nghiêm cấm

Theo Điều 9 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, pháp luật quy định rõ các hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực bảo hiểm xã hội, trong đó nhóm hành vi gian lận được xác định là vi phạm nghiêm trọng do trực tiếp làm sai lệch việc chi trả và quản lý quỹ BHXH.

Đây là những hành vi cố tình cung cấp thông tin không đúng sự thật hoặc sử dụng thủ đoạn để được hưởng các chế độ mà mình không đủ điều kiện. Trên thực tế, các hành vi gian lận thường gặp bao gồm:

• Gian lận, giả mạo hồ sơ để hưởng chế độ BHXH, BHTN: Tự tạo hồ sơ hoặc chỉnh sửa giấy tờ nhằm đáp ứng điều kiện hưởng chế độ.
• Lập hồ sơ không đúng thực tế hoặc khai sai thông tin: Khai báo không đúng tình trạng làm việc, sức khỏe hoặc thời gian đóng BHXH.
• Chiếm dụng tiền BHXH, BHTN của người lao động: Đã khấu trừ tiền từ người lao động nhưng không nộp cho cơ quan BHXH.
• Trốn đóng hoặc chậm đóng BHXH bắt buộc: Không thực hiện nghĩa vụ đóng hoặc kéo dài thời gian đóng.
• Sử dụng thẻ BHYT không hợp lệ hoặc kê khai chi phí khám chữa bệnh không đúng: Tăng chi phí thanh toán từ quỹ BHYT.

Những hành vi này không chỉ làm thất thoát quỹ BHXH mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của những người tham gia đúng quy định. Về lâu dài, nếu không được kiểm soát chặt chẽ, các hành vi gian lận còn có thể làm giảm tính bền vững của hệ thống an sinh xã hội.

2. Mức xử phạt vi phạm hành chính (áp dụng phổ biến từ 2026)

Căn cứ theo Nghị định 12/2022/NĐ-CP, mức xử phạt được quy định cụ thể và có xu hướng tăng dần theo mức độ cũng như số lần vi phạm.

(1) Đối với người lao động:

Người lao động có hành vi gian lận hồ sơ để hưởng chế độ BHXH sẽ bị xử phạt theo từng hồ sơ vi phạm.

Nội dung	Mức xử phạt
Mức phạt trên mỗi hồ sơ	1.000.000 đồng – 2.000.000 đồng
Mức phạt tối đa	75.000.000 đồng

* Điểm cần lưu ý:

• Mức phạt được tính riêng cho từng hồ sơ;
• Nếu thực hiện nhiều hồ sơ sai phạm, số tiền phạt sẽ được cộng dồn;
• Ngoài tiền phạt, người vi phạm còn có thể bị buộc hoàn trả số tiền đã hưởng không đúng quy định.

(2) Đối với doanh nghiệp

Đối với người sử dụng lao động, mức xử phạt cao hơn do tính chất vi phạm thường ảnh hưởng đến nhiều người lao động.

Nội dung	Mức xử phạt
Mức phạt trên mỗi hồ sơ	2.000.000 đồng – 4.000.000 đồng
Mức phạt tối đa	150.000.000 đồng

Ngoài tiền phạt, doanh nghiệp còn phải thực hiện các nghĩa vụ bổ sung:

• Hoàn trả toàn bộ số tiền đã hưởng sai từ quỹ BHXH;
• Bị ảnh hưởng đến việc xét thi đua, khen thưởng;
• Có thể bị cơ quan chức năng tăng cường thanh tra, kiểm tra trong các kỳ tiếp theo;

Điều này cho thấy, rủi ro không chỉ dừng ở tiền phạt mà còn ảnh hưởng đến uy tín và hoạt động lâu dài của doanh nghiệp.

(3) Đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng BHXH

Đây là nhóm vi phạm phổ biến nhất, đặc biệt ở các doanh nghiệp gặp khó khăn về tài chính hoặc cố tình kéo dài nghĩa vụ đóng. Theo Điều 40 và Điều 41 Luật Bảo hiểm xã hội 2024:

Nội dung	Mức áp dụng
Mức phạt	12% – 15% tổng số tiền phải đóng
Tiền lãi chậm đóng	0,03%/ngày

* Một số điểm đáng chú ý:

• Tiền lãi được tính theo từng ngày trên số tiền chậm đóng;
• Thời gian chậm đóng càng dài, số tiền lãi càng tăng nhanh;
• Trong nhiều trường hợp, tổng tiền lãi và tiền phạt có thể trở thành gánh nặng tài chính đáng kể.

Vì vậy, việc chậm đóng BHXH dù trong thời gian ngắn vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn nếu không được khắc phục kịp thời.

3. Truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi gian lận bảo hiểm xã hội

Khi hành vi gian lận BHXH không còn dừng ở mức vi phạm hành chính mà đã gây thiệt hại lớn hoặc có dấu hiệu chiếm đoạt tiền, người vi phạm sẽ bị xử lý hình sự theo Bộ luật Hình sự 2015.

Đây là mức xử lý nghiêm khắc nhất, có thể dẫn đến án tù và để lại hậu quả pháp lý lâu dài.

(1) Tội gian lận BHXH, BHTN – Điều 214 BLHS

Áp dụng đối với các trường hợp lập hồ sơ sai sự thật nhằm hưởng tiền từ quỹ BHXH hoặc bảo hiểm thất nghiệp.

Khung	Giá trị chiếm đoạt/thiệt hại	Hình phạt
Khung 1	Từ 10 – dưới 100.000.000 đồng	Phạt tiền 20.000.000 đồng – 100.000.000 đồng hoặc tù đến 02 năm
Khung 2	Từ 100 – dưới 500.000.000 đồng hoặc có tổ chức	Tù từ 01 – 05 năm
Khung 3	Từ 500.000.000 đồng trở lên	Tù từ 05 – 10 năm

Ngoài hình phạt chính, người vi phạm còn có thể:

• Bị cấm hành nghề từ 01 – 05 năm;
• Bị ghi nhận tiền án, ảnh hưởng đến công việc và cơ hội sau này.

(2) Tội gian lận BHYT – Điều 215 BLHS

Quy định này áp dụng đối với các hành vi gian lận trong lĩnh vực khám chữa bệnh bằng bảo hiểm y tế. Một số trường hợp thường gặp:

• Lập bệnh án không đúng thực tế;
• Kê đơn thuốc không đúng tình trạng bệnh;
• Sử dụng thẻ BHYT không hợp lệ.

Mức xử phạt đối với các hành vi này được áp dụng tương tự như quy định tại Điều 214 nêu trên, tùy theo mức độ vi phạm và số tiền chiếm đoạt.

(3) Tội trốn đóng BHXH, BHYT, BHTN – Điều 216 BLHS

Áp dụng chủ yếu đối với doanh nghiệp cố tình không thực hiện nghĩa vụ đóng bảo hiểm cho người lao động. Đây là hành vi vi phạm phổ biến nhưng nếu kéo dài và có giá trị lớn thì hoàn toàn có thể bị xử lý hình sự.

* Bảng mức xử phạt:

Khung	Mức trốn đóng	Hình phạt
Khung 1	50 – dưới 300 triệu đồng	Phạt tiền hoặc tù đến 01 năm
Khung 2	300 triệu – dưới 1 tỷ đồng	Tù từ 06 tháng – 03 năm
Khung 3	Từ 1 tỷ đồng trở lên	Tù từ 02 – 07 năm

* Điểm mới cần đặc biệt lưu ý từ năm 2026

Theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024:

• Doanh nghiệp trốn đóng BHXH từ 60 ngày trở lên;
• Khi có dấu hiệu vi phạm, có thể bị chuyển hồ sơ sang cơ quan công an để xử lý hình sự ngay.

Điểm thay đổi này cho thấy:

• Thời gian xử lý được rút ngắn;
• Việc xử lý không còn mang tính nhắc nhở, mà chuyển sang kiểm soát chặt và xử lý nghiêm;
• Doanh nghiệp có rủi ro bị truy cứu trách nhiệm hình sự sớm hơn so với trước đây.

4. Lưu ý quan trọng để tránh rủi ro pháp lý về BHXH

Trong bối cảnh các quy định pháp luật ngày càng siết chặt, cả người lao động và doanh nghiệp đều cần chủ động nâng cao nhận thức để tránh các rủi ro pháp lý không đáng có.

(1) Đối với người lao động

Người lao động là nhóm có nguy cơ tham gia các hành vi gian lận mà không nhận thức đầy đủ hậu quả pháp lý. Vì vậy cần đặc biệt lưu ý: 

• Không tin vào các lời mời chào như rút BHXH một lần nhanh chóng; làm hồ sơ ốm đau, thai sản không đúng thực tế;
• Không cung cấp thông tin cá nhân, sổ BHXH cho các dịch vụ không rõ nguồn gốc;
• Chủ động kiểm tra thông tin tham gia BHXH thông qua: ứng dụng VssID; Cổng dịch vụ công của cơ quan BHXH;
• Khi phát hiện dấu hiệu gian lận, có thể phản ánh hoặc tố giác để bảo vệ quyền lợi của mình;
• Việc tham gia hoặc tiếp tay cho hành vi gian lận, dù với vai trò nào, đều có thể dẫn đến bị xử phạt theo quy định.

(2) Đối với doanh nghiệp

• Doanh nghiệp cần đặc biệt thận trọng trong việc thực hiện nghĩa vụ về BHXH, vì đây là lĩnh vực đang được cơ quan chức năng tăng cường kiểm soát.
• Thực hiện đóng BHXH đầy đủ, đúng thời hạn cho người lao động.
• Không nên chậm đóng, kể cả trong thời gian ngắn, vì vẫn bị xử phạt hành chính; bị tính lãi theo ngày hoặc có nguy cơ bị xử lý hình sự nếu kéo dài.
• Rà soát thường xuyên hồ sơ lao động, hồ sơ tham gia BHXH để tránh sai sót.
• Đặc biệt, từ năm 2026, việc chuyển hồ sơ sang xử lý hình sự đối với hành vi trốn đóng BHXH đã được thực hiện. nhanh hơn, làm gia tăng đáng kể rủi ro pháp lý cho doanh nghiệp vi phạm.

Ngoài các chế tài như phạt tiền hoặc phạt tù, hành vi gian lận BHXH còn có thể dẫn đến nhiều hệ quả lâu dài:

• Không được giải quyết hoặc bị hạn chế quyền hưởng các chế độ BHXH.
• Bị lưu vết vi phạm trong hồ sơ quản lý.
• Ảnh hưởng đến uy tín cá nhân và hoạt động của doanh nghiệp.
• Có thể bị cấm hành nghề trong một số lĩnh vực.

Đây là những tác động không chỉ trước mắt mà còn kéo dài về sau, do đó người lao động và doanh nghiệp cần thận trọng tránh các rủi ro pháp lý này.

Như vậy, có thể thấy, các quy định pháp luật hiện hành đã thiết lập khung pháp lý xử lý tương đối đầy đủ và ngày càng chặt chẽ đối với các hành vi gian lận bảo hiểm xã hội. Từ xử phạt vi phạm hành chính đến truy cứu trách nhiệm hình sự, mức chế tài không chỉ dừng ở việc xử lý hậu quả mà còn mang tính răn đe, phòng ngừa chung trong toàn xã hội.

Trong bối cảnh đó, việc tuân thủ đúng quy định về BHXH không chỉ là nghĩa vụ pháp lý bắt buộc mà còn là yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp ổn định hoạt động và bảo đảm quyền lợi lâu dài cho người lao động. Các hành vi gian lận, dù ở bất kỳ hình thức nào, đều tiềm ẩn rủi ro pháp lý lớn và có thể dẫn đến những hệ quả nghiêm trọng về sau.

Bài viết này được Văn phòng Luật sư Đà Nẵng tổng hợp và phân tích từ các quy định pháp luật hiện hành nhằm giúp doanh nghiệp và người lao động có cái nhìn toàn diện hơn về hành vi gian lận BHXH và các chế tài xử lý theo quy định mới nhất năm 2026.

Trong trường hợp còn vướng mắc hoặc cần được tư vấn cụ thể về nghĩa vụ tham gia BHXH, xử lý vi phạm, hoặc xây dựng phương án tuân thủ phù hợp, Quý khách vui lòng liên hệ Văn phòng Luật sư Đà Nẵng qua số điện thoại 0912 987 103 hoặc đặt lịch làm việc trực tiếp tại 24 Phan Bội Châu, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng để được hỗ trợ kịp thời và hiệu quả.

Ngoài ra,Văn phòng Luật sư Đà Nẵng cung cấp các dịch vụ liên quan tới doanh nghiệp – đầu tư dưới đây:

• Tư vấn thay đổi tên doanh nghiệp, địa chỉ trụ sở chính, vốn điều lệ…;
• Hỗ trợ soạn thảo hồ sơ thông báo thay đổi giấy phép kinh doanh;
• Hỗ trợ doanh nghiệp nộp hồ sơ tại cơ quan có thẩm quyền;
• Tư vấn các thủ tục sau khi thay đổi;
• Tư vấn thường xuyên các hoạt động doanh nghiệp;

……..

Xem thêm: QUY ĐỊNH VỀ TRUY THU BẢO HIỂM XÃ HỘI BẮT BUỘC NĂM 2025.