6 NHÓM NGƯỜI DỄ BỊ TỔN THƯƠNG ĐƯỢC VIỆN KIỂM SÁT KHỞI KIỆN DÂN SỰ – NHỮNG ĐIỂM MỚI QUAN TRỌNG THEO NGHỊ QUYẾT 205/2025/QH15
Từ ngày 01/01/2026, một cơ chế pháp lý mới sẽ được triển khai thí điểm, theo đó Viện kiểm sát nhân dân có quyền khởi kiện vụ án dân sự nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm người dễ bị tổn thương trong trường hợp không có cá nhân, tổ chức đứng ra khởi kiện.
Quy định này được ghi nhận tại Nghị quyết 205/2025/QH15, góp phần mở rộng vai trò của Viện kiểm sát trong việc bảo vệ công lý và tăng cường cơ chế hỗ trợ pháp lý cho các chủ thể yếu thế trong xã hội.
Trong bài viết dưới đây, Văn phòng Luật sư Đà Nẵng sẽ phân tích những nội dung quan trọng của quy định mới này, bao gồm các nhóm đối tượng được bảo vệ, điều kiện khởi kiện và quy trình thực hiện theo quy định pháp luật.
1. Các nhóm người dễ bị tổn thương được Viện kiểm sát khởi kiện bảo vệ
Theo khoản 1 Điều 3 Nghị quyết 205/2025/QH15, thẩm quyền khởi kiện của Viện kiểm sát trong các vụ án dân sự chỉ được áp dụng nhằm bảo vệ quyền dân sự, bao gồm cả quyền nhân thân và quyền tài sản, cho một số nhóm đối tượng được pháp luật xác định là dễ bị tổn thương.
Cụ thể, các chủ thể thuộc phạm vi bảo vệ gồm:
- Trẻ em, được xác định theo quy định của Luật Trẻ em;
- Người cao tuổi, theo tiêu chí của Luật Người cao tuổi;
- Người khuyết tật, theo quy định của Luật Người khuyết tật;
- Phụ nữ đang mang thai hoặc đang trực tiếp nuôi con dưới 36 tháng tuổi;
- Người gặp khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi hoặc người bị mất năng lực hành vi dân sự, theo quy định của Bộ luật Dân sự;
- Người dân tộc thiểu số sinh sống tại khu vực có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn theo quy định pháp luật.
Bên cạnh việc bảo vệ quyền dân sự của nhóm đối tượng này, Nghị quyết 205/2025/QH15 còn cho phép Viện kiểm sát khởi kiện trong một số trường hợp nhằm bảo vệ lợi ích công cộng khi hành vi vi phạm ảnh hưởng đến nhiều người hoặc cộng đồng.
2. Điều kiện để Viện kiểm sát được quyền khởi kiện dân sự
Mặc dù được trao thêm thẩm quyền, Viện kiểm sát không thể khởi kiện ngay lập tức trong mọi trường hợp. Nghị quyết 205/2025/QH15 đặt ra một số bước kiểm tra bắt buộc nhằm đảm bảo việc khởi kiện chỉ được thực hiện khi thật sự cần thiết.
Theo khoản 2 Điều 2, Điều 4 và Điều 13, trước khi quyết định khởi kiện, Viện kiểm sát phải thực hiện các bước sau:
- Trước hết, cơ quan này cần tiếp nhận thông tin về vụ việc và tiến hành kiểm tra, xác minh để làm rõ có hay không hành vi vi phạm gây thiệt hại.
- Khi đã xác định có dấu hiệu vi phạm, Viện kiểm sát phải yêu cầu chủ thể vi phạm chấm dứt hành vi ngay lập tức theo quy định tại khoản 1 Điều 13.
- Cùng với đó, cơ quan này cũng phải gửi thông báo và kiến nghị đến người bị xâm phạm quyền lợi hoặc những cá nhân, tổ chức có quyền khởi kiện, tạo điều kiện để họ tự thực hiện quyền khởi kiện của mình trong thời hạn 30 ngày theo khoản 2 Điều 13.
- Nếu sau 02 tháng kể từ khi hết thời hạn kiến nghị mà không có cá nhân hay tổ chức nào đứng ra khởi kiện, hoặc không nhận được phản hồi chính thức, khi đó Viện kiểm sát mới có thể ban hành quyết định khởi kiện theo quy định tại khoản 1 Điều 14.
Ngoài ra, theo quy định tại điểm b Khoản 1 Điều 14 Nghị quyết này, Viện kiểm sát có thể xem xét khởi kiện sớm hơn trong những trường hợp đặc biệt, cụ thể:
- Người bị xâm phạm không có khả năng tự thực hiện quyền khởi kiện nhưng có đề nghị cơ quan này hỗ trợ.
- Người này bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép hoặc rơi vào tình trạng nhầm lẫn, khiến việc tự bảo vệ quyền lợi trở nên không khả thi.
3. Trình tự khởi kiện dân sự theo Nghị quyết 205/2025/QH15
Quy trình để Viện kiểm sát khởi kiện được thiết kế chặt chẽ. Theo Điều 11, Điều 13 và Điều 14, thủ tục này cơ bản gồm các bước sau.
Bước 1: Tiếp nhận thông tin về vụ việc
- Thông tin ban đầu có thể được cung cấp từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm:
- Cơ quan nhà nước, tổ chức hoặc cá nhân;
- Phản ánh từ báo chí và phương tiện truyền thông;
- Thông tin từ dư luận xã hội;
- Được phát hiện trong quá trình giải quyết một vụ án khác;
Bước 2: Kiểm tra và xác minh
Sau khi tiếp nhận thông tin, Viện kiểm sát tiến hành thu thập tài liệu và chứng cứ cần thiết, bao gồm việc:
- Yêu cầu các bên liên quan cung cấp hồ sơ, tài liệu;
- Trưng cầu giám định chuyên môn;
- Định giá tài sản;
- Xem xét hiện trạng, địa điểm xảy ra vụ việc.
Bước 3: Yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm
Khi xác định có vi phạm, Viện kiểm sát yêu cầu chủ thể liên quan chấm dứt hành vi vi phạm ngay, nhằm hạn chế thiệt hại tiếp tục phát sinh.
Bước 4: Thông báo và kiến nghị khởi kiện
Trong giai đoạn này, Viện kiểm sát sẽ thông báo và kiến nghị đến những người có quyền khởi kiện để họ chủ động bảo vệ quyền lợi của mình. Thời hạn phản hồi bằng văn bản đối với kiến nghị này là 30 ngày.
Bước 5: Ban hành quyết định khởi kiện
Nếu sau 02 tháng kể từ khi hết thời hạn kiến nghị mà vẫn không có ai thực hiện việc khởi kiện, Viện kiểm sát sẽ ban hành quyết định khởi kiện vụ án dân sự.
Quyết định này phải được lập theo mẫu quy định tại Mẫu số 27/DSCI Thông tư liên tịch số 09/2025 về hướng dẫn thi hành Nghị quyết 205/2025/QH15 và gửi kèm tài liệu chứng cứ cho Tòa án có thẩm quyền trong thời hạn 05 ngày làm việc.
Những điểm cần lưu ý đối với quy trình, thủ tục khởi kiện:
Theo khoản 4 Điều 14 Nghị quyết 205/2025/QH15, khi thực hiện khởi kiện:
- Viện kiểm sát không phải nộp tiền tạm ứng án phí;
- Không phải chịu án phí trong vụ án;
- Khi yêu cầu áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời, cơ quan này cũng không phải thực hiện nghĩa vụ bảo đảm. Tuy nhiên, trường hợp áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời không đúng mà gây thiệt hại thì phải bồi thường theo quy định của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017.
4. Thẩm quyền khởi kiện và giải quyết vụ án
(1) Thẩm quyền của Viện kiểm sát
Theo Điều 6 Nghị quyết 205/2025/QH15, việc khởi kiện chủ yếu do Viện kiểm sát khu vực thực hiện. Tuy nhiên, trong những vụ việc có tính chất phức tạp, phạm vi ảnh hưởng rộng hoặc cần sự chỉ đạo ở cấp cao hơn, Viện kiểm sát cấp tỉnh hoặc Viện kiểm sát nhân dân tối cao cũng có thể trực tiếp thực hiện việc khởi kiện.
(2) Thẩm quyền giải quyết của Tòa án
Đối với cơ quan xét xử, Điều 5 Nghị quyết này quy định thẩm quyền sơ thẩm thuộc về Tòa án nhân dân khu vực.
Việc xác định Tòa án cụ thể sẽ căn cứ vào các tiêu chí theo quy định của Điều 39, Điều 40 Bộ luật Tố tụng dân sự 2015.
5. Phạm vi áp dụng thí điểm
Theo Điều 19 Nghị quyết 205/2025/QH15, cơ chế khởi kiện dân sự của Viện kiểm sát sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.
Quy định này được triển khai thí điểm trong thời hạn 03 năm, tức là đến hết 31/12/2028.
Trong giai đoạn đầu, cơ chế này chỉ áp dụng tại 06 địa phương, bao gồm:
- Hà Nội
- Thành phố Hồ Chí Minh
- Đà Nẵng
- Cần Thơ
- Quảng Ninh
- Đắk Lắk
Đối với những vụ án đã được Tòa án thụ lý trước khi kết thúc thời gian thí điểm, quá trình giải quyết vẫn tiếp tục cho đến khi bản án hoặc quyết định được thi hành xong.
6. Người dân cần làm gì khi quyền lợi bị xâm phạm?
Quy định mới của Nghị quyết này được kỳ vọng sẽ giúp những người thuộc nhóm dễ bị tổn thương có thêm một cơ chế pháp lý hiệu quả để bảo vệ quyền lợi của mình.
Trong nhiều trường hợp, người dân chỉ cần cung cấp thông tin ban đầu về hành vi vi phạm, còn lại Viện kiểm sát sẽ thực hiện toàn bộ các bước tố tụng, bao gồm:
- Thu thập chứng cứ
- Tiến hành khởi kiện
- Tham gia phiên tòa
- Bảo vệ quyền lợi trước Tòa án.
Một số điểm đáng chú ý của cơ chế khởi kiện này được quy định tại Nghị quyết này bao gồm:
- Người được bảo vệ không phải nộp án phí (Khoản 4 Điều 14);
- Các vụ án nhằm bảo vệ lợi ích công cộng không tiến hành hòa giải và bị đơn không có quyền đưa ra yêu cầu phản tố trong những vụ việc này (Khoản 3 Điều 2).
Khi cần hỗ trợ, người dân có thể liên hệ Viện kiểm sát nhân dân cấp tỉnh hoặc cấp huyện tại các địa phương thí điểm, hoặc gửi thông tin thông qua các kênh tiếp nhận như đường dây nóng, cổng thông tin điện tử, ứng dụng VNeID hoặc email của Viện kiểm sát địa phương.
Trên đây là toàn bộ nội dung về cơ chế Viện kiểm sát khởi kiện dân sự để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm dễ bị tổn thương theo Nghị quyết 205/2025/QH15, bao gồm các nhóm đối tượng được bảo vệ, điều kiện khởi kiện, trình tự thủ tục cũng như phạm vi áp dụng thí điểm từ ngày 01/01/2026. Những nội dung này được tổng hợp và phân tích dựa trên các quy định pháp luật hiện hành nhằm giúp người dân có cái nhìn rõ hơn về cơ chế pháp lý mới trong việc bảo vệ quyền lợi của các chủ thể yếu thế trong xã hội.
Trong trường hợp Quý khách còn vướng mắc hoặc cần được tư vấn cụ thể về việc khởi kiện dân sự, giải quyết tranh chấp hoặc các vấn đề pháp lý liên quan, vui lòng liên hệ Văn phòng Luật sư Đà Nẵng qua số điện thoại 0912 987 103 hoặc đặt lịch làm việc trực tiếp tại 24 Phan Bội Châu, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng để được luật sư hỗ trợ và tư vấn chi tiết.
Ngoài ra, Văn phòng Luật sư Đà Nẵng còn cung cấp nhiều dịch vụ tư vấn và hỗ trợ pháp lý trong lĩnh vực dân sự, bao gồm:
- Tư vấn xác định tài sản chung và tài sản riêng của vợ chồng trong thời kỳ hôn nhân;
- Hỗ trợ soạn thảo di chúc, tư vấn phân chia di sản thừa kế; tư vấn và soạn thảo hợp đồng với đối tác nhằm hạn chế rủi ro pháp lý và bảo đảm quyền lợi tối đa cho khách hàng;
- Tư vấn và thực hiện thủ tục ủy quyền cho cá nhân hoặc tổ chức khác thay mặt thực hiện công việc theo quy định pháp luật;
- Hướng dẫn thủ tục khởi kiện tại Tòa án khi tranh chấp không thể thương lượng hoặc hòa giải, cũng như tư vấn cách xử lý khi bị khởi kiện;
- Tư vấn và hỗ trợ thủ tục thi hành án dân sự sau khi bản án hoặc quyết định của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật.
…..
Xem thêm: NỘP ĐƠN KHỞI KIỆN MỚI NHẤT Ở ĐÂU? HƯỚNG DẪN THEO QUY ĐỊNH MỚI NHẤT 2025
